Minggu, 14 November 2010

SERAT WULANG REH PUTRI


Serat Wulang Reh Putri adalah teks Jawa yang berbahasa dan beraksara Jawa serta berbentuk tembang macapat yang terdiri atas, pupuh Mijil (10 pada atau bait), Asmaradana (17 pada atau bait), Dhandhanggula (19 pada atau bait), dan Kinanthi (31 pada atau bait). Serat Wulang Reh Putri berisi nasihat dari Paku Buana X kepada para putri-putrinya tentang bagaimana sikap seorang wanita dalam mendampingi suami. Isi nasihat itu antara lain bahwa seorang istri harus selalu taat pada suami. Disebutkan bahwa suami itu bagaikan seorang raja, bila istri membuat kesalahan, suami berhak memberi hukuman. Istri harus selalu setia, penuh pengertian, menurut kehendak suami, dan selalu ceria dalam menghadapi suami meski hatinya sedang sedih. Berikut ini adalah suntingan teks SERAT WULANG REH PUTRI” beserta  terjemahannya.

Pupuh
M I J I L

  1. Ingsun nulis ing layang puniki / atembang pamiyos / awawarah wuruk ing wijile / marang sagung putraningsun estri / tingkahing akrami / suwita ing kakung //.

  2. Nora gampang babo wong alaki / luwih saking abot / kudu weruh ing tata titine / miwah cara-carane wong laki / lan wateke ugi / den awas den emut //

  3. Yen pawestri tan kena mbawani / tumindak sapakon / nadyan sireku putri arane / nora kena ngandelken sireki / yen putreng narpati / temah dadi lu p ut //

  4. Pituture raja Cina dhingin / iya luwih abot / pamuruke marang atmajane / Dewi Adaninggar duk ngunggahi / mring Sang Jayengmurti / angkate winuruk //

  5. Pan wekase banget wanti-wanti / mring putrane wadon / nanging Adaninggar tan  angangge / mulane patine nora becik / pituture yogi / Prabu Cina luhung //

  6. Babo nini sira sun tuturi / prakara kang abot / rong prakara gedhene panggawe / ingkang dhingin parentah narpati / kapindhone laki / padha abotipun //

  7. Yen tiwasa wenang mbilaheni / panggawe kang roro / padha lawan angguguru lire / kang meruhken salameting pati / ratu lawan laki / padha tindakipun //

  8. Wadya bala pan kak ing narpati / wadon khak ing bojo / pan kawasa barang pratikele / asiyasat miwah anatrapi / Sapra- tingkahneki / luput wenang ngukum //.

  9. Sapolahe yen wong amrih becik / den amrih karaos / pon-ponane kapoka ing tembe / nora kena anak lawan rabi / luput ngapureki / tan wande anempuh //.

  10. Amung bala wenang ngapureki / polahe kang awon / beda lawan rabi ing lekase / pan mangkono nini wong ngakrami / apaitan eling / amrih asmareng kung //

Pupuh
ASMARANDANA

  1. Pratikele wong akrami / dudu brana dudu rupa / amung ati paitane / luput pisan kena pisan / yen gampang luwih gampang / yen angel-angel kelangkung / tan kena tinambak arta // .

  2. Tan kena tinambak warni / uger-ugere wong krama / kudu eling paitane / eling kawiseseng priya / ora kena sembrana / kurang titi kurang emut / iku luput ngambra-ambra //

  3. Wong lali rehing akrami / wong kurang titi agesang / Wus wenang ingaran pedhot / titi iku katemenan / tumancep aneng manah / yen wis ilang temenipun / ilang namaning akrama //

  4. Iku wajib kang rinukti / apan jenenging wanita / kudu eling paitane / eling kareh ing wong lanang / dadi eling parentah / nastiti wus duwekipun / yen ilang titine liwar //

  5. Pedhot liwaring pawestri / tan ngamungken wong azina /ya kang ilang nastitine / wong pedhot dherodhot bedhot / datan mangan ing ngarah / pratandhane nora emut / yen laki paitan manah //

  6. Dosa lahir dosa batin / ati ugering manungsa / yen tan pi nantheng ciptane / iku atine binubrah / tan wurung karusakan / owah ing ati tan emut / yen ati ratuning badan //

  7. Badan iki mapan darmi / nglakoni osiking manah / yen ati ilang elinge / ilang jenenging manungsa / yen manungsane ilang / amung rusak kang tinemu / tangeh manggiha raharja //

  8. Iku wong durjana batin/ uripe nora rumangsa / lamun ana nitahake / pagene nora kareksa / ugere wong ngagesang / teka kudu sasar susur / wong lali kaisen setan //

  9. Ora eling wong aurip / uger-uger aneng manah / wong mikir marang uripe / ora ngendhaleni manah / anjarag kudu rusak / kasusu kagedhen angkuh / kena ginodha ing setan //

  10. Pan wus panggawening eblis/yen ana wong lali bungah / setane njoged angleter / yen ana wong lengus lanas / iku den aku kadang / tan wruh dadalan rahayu / tinuntun panggawe setan //

  11. Wong nora wruh maring sisip/ iku sajinis lan setan / kasusu manah gumedhe / tan wruh yen padha tinitah / iku wong tanpa tekad / pan wus wateke wong lengus / ambuwang ugering tekad //

  12. Iku nini dipunelin /lamun sira tinampanan / marang Sang Jayengpalugon /  ya garwane loro ika / putri teka Karsinah / iya siji putri Kanjun / aja sira duwe cipta //

  13. Maru nira loro nini /nadyan padha anak raja / uger gedhe namaning ngong / lan asugih ratu cina / parangakik Karsinah / rangkepa karatonipun / maksih sugih ratu Cina //

  14. Budi kang mangkono nini / buwangen aja kanggonan / mung nganggowa andhap asor / karya rahayuning badan / den kapara memelas / budi ingkang dhingin iku / wong ladak anemu rusak //

  15. Yen bisa sira susupi / tan kena ginawe ala / yen kalakon andhap asor / yen marumu duwe cipta /ala yekti tan teka / andhap asorira iku / kang rumeksa badanira //

  16. Lamun sira lengus nini / miwah yen anganggo lanas/ dadi nini sira dhewe / angrusak mring badanira /marumu loro ika / sun watara Jayengsastru / dadi tyase loro pisan //

  17. Telas pituturireki / mring putra Sang Prabu Cina / prayoga tiniru mangke /marang sakehing wanodya / iki pituturira / ing Tarnite Sang Aprabu / Geniyara gula drawa //

Pupuh
DHANDHANGGULA

  1. Lenggah madyeng pandhapa Sang Aji / lan kang garwa munggwing nging dhadhampar / panganten estri kalihe / munggwing ngarsa Sang Prabu / duk wineling kang putra kalih / winuruk ing masalah / angladosi kakung / Prabu Tarnite ngandika / anak ingsun babo den angati-ati / abagus lakinira //

  2. Suteng nata prajurit sinekti / tur kinondhang Sang Prabu Jenggala / amumpuni sarjanane / ing pramudita kasub / wicaksana alus ing budi / prawira mandraguna / prakoseng dibya nung / ratu abala kakadang / amepeki musthikane wong sabumi / taruna nateng Jawa //

  3. Marma babo dibegjanireki / sinaruwe mring prabu Jenggala / pira-pira ing maripe / ing Jawa nggoning semu / wit sasmita wingiting janmi / babo dipangupaya/wiweka weh sadu / mungguhing paniti krama / wong alaki tadhah sakarsaning laki / padhanen lan jawata //

  4. Nistha madya utama den eling/utamane babo wong akrama / jawata nekseni kabeh / pan ana kang tiniru / Putri Adi Manggada nguni / wido dari kungkulan / ing sawarnanipun / lan sinung cahya murwendah / Citrawati sinembah ing wido dari / Putri Adimanggada //

  5. Garwanira rajeng Mahespati / Sri Mahaprabu Harjuna Sasra / tinarimeng Batharane / dennya ngugung mring kakung / mila prabu ing Mahespati / katekan garwa dhomas / saking garwanipun / putri Manggada kang ngajap / sugih maru akeh putri ayu luwih / yen ana kinasihan //

  6. Mring kang raka Prabu Mahespati / Putri Manggada sigra anyandhak / kinadang-kadang yektine / jinalukaken wuwuh / ing sihira kang raka aji / pan kinarya sor-soran / kang raka anurut / dadya sor-soran sakawan / Citrawati saking panjunjungireki / tinurut dening raka //

  7. Lega ing tyas anrus ing wiyati / murtining priya putri Manggada / limpat grahitane sareh / iku yogya tiniru / Citrawati guruning estri / nini iku utama / suwita ing kakung / tan ngarantes pasrah jiwa / raga nadyan anetep den irih-irih / ing raka tan lenggana //

  8. Nora beda nini jaman mangkin / ingkang dadituladan utama / putri Manggada anggepe / suraweyan Sang Prabu / manthuk- manthuk atudhang- tudhing/ putra kalih gung nembah /ing rama Sang Prabu /poma nini dipun awas / pan wano dyaden cadhang karsaning laki / den bisa nuju karsa //

  9. Aja rengu ing netra den aris / angandika Prabu Geniyara / tan kapirsan andikane / mung solah kang kadulu /heh ta nini madyaning krami / sumangga ing sakarsa / tan darbe pakewuh / manut sakarsaning raka / Citrawati waskitha solahing laki / mila legawa tama //

  10. Nisthaning krama sawaleng batin / ing lahire nadyan lastari  ya / ing wuri sumpeg manahe / ing pangarepan nyatur / nora wani mangke ing wuri / tyase agarundhelan / mongkok-mongkok mungkuk/ ing batin ajape ala / iya aja ana wadon kang den sihi / ngamungna ingsun dhawak //

  11. Tan kawetu mung ciptaneng batin / nisthanira tan wus saking driya / durjana iku ambege / pasthi den bubuk mumuk / bumi langit padha nekseni / nalutuh ing sajagad / dosane gendhukur / wido dari akeh ewa / ing delahan ing nraka den engis-engis / ing widodari kathah //

  12. Lamun nini nira den pasrahi / raja brana ing priya den angkah / branane wus den wehake /sayekti duwekingsu/ iku anggep wong trahiyoli / luwih nisthaning nistha / pakematan agung /dudu anggepe wong krama / baberan duba ruwun setan kaeksi / dudu si pating jalma //

  13. Setan kere pan anggawa lading / thethel–thethel balung wus binuwang / jejenising jagad kabeh / bebete wong anglindur/ tanpa niyat duwe pakarti / buru karep kewala / mring darbeking kakung / sanadyan pepegatana / duwek iku jer wus dadi duwek mami / jer ingsun wus digarap //

  14. Yeku budi satus trahiyoli / papalanyahan murka anungsang / nyilakani ing tanggane / lakon pitung panguwuh / ing tanggane kang denulari / aja na sasandhingan / wong mangkono iku / yekti kasrengat cilaka / bonggas gawe asandhing wong kena pidhir / reregede sajagad //

  15. Gawe kurang ambiyanireki /lah usungen dunya ing Mekasar / mung aja amurang bae / aja toleh maring / anggegawa regeding ati / lamun sira anyipta / yen atmajeng ratu / dadi gungan ing tyasira / wong akrama katon wong tuwanireki / anggandelaken ala //

  16. Ing akrama estri dadi adi / wus tinitah ing Suksma Kawekas /wus mangkana titikane/karsaning bathara gung / pangulahing hyang Hudipati / yen ana kang anerak / wong mopo ing tuduh / Bathara Suksma Kawekas / babendhu manungsa kang den upatani / dadi warit sakala //

  17. Saya lamun di suka ing Widhi / dadi manggih apureng delahan / kalamun den ingu bae / di sukana ing besuk / yeku ingkang ambab ayani / tanpa dadi delahan / yen mangkono kontang / poma nini den suwita / marang laki yen sira ginawa benjing / mulih mring lakinira //

  18. Sampun telas pitutur sang Aji / ing Tarnite Prabu Geniyara / sri atmaja kakalihe / pan prakara satuhu / yen tiruwa pasthi abecik / aja dumeh wong Buda / kang duwe pitutur / kaya sang raja ing Cina / aja dumeh-dumeh / kalamun wong kapir / tur majusi kapirnya //

  19. Nanging pitutur apan prayogi / mapan pirit pinet ing sarapat / lan kadis Rosulullohe / eklasna putraningsun / didimena raharjeng krami / nyuwargakken wong tuwa sira yen mituhu / marang wuruke si bapa / apan ana tatandhane ingkang becik / anganthia kang raharja //

Pupuh
KINANTHI

  1. Dene ta pitutur ingsun / marang putraningsun estri / den eling ing aranira / sira pan ingaran putri / puniku putri kang nyata / tri tetelu tegesneki //.

  2. Bekti nastiti ing kakung / kaping telune awedi / lahir batin aja esah / anglakoni satuhuning / laki ciptanen bendara / mapan wong wadon puniki //

  3. Wajib manut marang kakung / aja uga amapaki / marang karepe wong lanang / sanadyan atmajeng aji / alakiya panakawan / sayekti wajib ngabekti //

  4. Kalamun wong wadon iku / angrasa mengku mring laki / ing batine amarentah / rumangsa menang mring laki / nora rumangsa wanodya / puniku wataking laki //

  5. Iku wong wadon kepahung / bingung bintang kena wening / tan wurung dadi ranjapan / ing dunya tuwin ing akhir / dadi intiping naraka / kalabang lan kalajengking //

  6. Ingkang dadi kasuripan / sajroning naraka benjing / iku wong wadon candhala / iku tan bisa merangi / ing nepsu kala hawa / amarah kang den tutwuri //

  7. Iku poma putraningsun / anggonen pitutur iki / den wedi ing kakung nira / aja dumeh suteng aji / yen sira nora bektiya / ing laki tan wande ugi //

  8. Anggagawa rama ibu / kurang pamuruking siwi / iku terkaning ngakathah / apan esaningsun iki / marang Allohu Tangala / miwah ing Rosullullahi //

  9. Sakabehe anak ingsun / pawestri kang kanggo laki / kinasihan ing kang priya / pan padha bektiya laki / padha lakinya sapisan / dipun kongsi nini-nini //

  10. Maksih angladeni kakung / sartaa dipun welasi / angoyoda arondhowa / warege amomong siwi / lan nini pitutur ingwang / estokna ing lahir batin //

  11. Lawan ana kojah ingsun / saking eyangira swargi / pawestri iku elinga / lamun ginawan dariji / lilima punika ana / arane sawiji-wiji //

  12. Jajempol ingkang rumuhun / panuduh ingkang ping kalih / panunggul kang kaping tiga / kaping pat dariji manis / kaping gangsale punika / ing wekasan pan jajenthik //

  13. Kawruha sakarsanipun / mungguh pasmoning Hyang Widhi / den kaya pol manahira / yen ana karsane laki / tegese pol kang den gampang / sabarang karsaning laki //

  14. Mila ginawan panuduh / aja sira kumawani / anikel tuduhing priya / ing satuduh anglakoni / dene panunggul suweda / iku sasmitaning ugi //

  15. Priyanta karyanen tangsul / miwah lamun apaparing / sira uga unggulena / sanadyan amung sathithik / wajib sira ngungkulena / mring guna kayaning laki //

  16. Marmane sira punika / ginawan dariji manis / dipun manis ulatira / yen ana karsaning laki / apa dene yen angucap / ing wacana kudu manis //

  17. Aja dosa ambasengut /nora maregaken ati / ing netra sumringah / sanadyan rengu ing batin / yen ana karsaningpriya / buwangen aja na kari //

  18. Marmane ginawan iku / iya dariji jajenthik / dipun angthag akethikan / yen ana karsaning laki / karepe kathah thik-thikan / den tarampil barang kardi //

  19. Lamun angladasi kakung / den keba nanging den ririh / aja kebat gerobyagan / dreg-dregan sarya cicincing / apan iku kebat nistha / pan rada ngose ing batin //

  20. Poma-poma wekasingsun / marang putraningsun estri / muga padha den anggowa / wuruke si bapa iki / yen den lakoni sadaya / iba saiba ta nini //

  21. Si bapa ingkang ananggung / yen den anggowa kang weling / wus pasthi amanggih mulya / ing donya tuwin ing akhir / lan aja manah anyimpang / dipun tumemen ing laki //

  22. Den maruwa patang puluh / tyasira aja gumingsir / lahir batin aja owah / angladeni marang laki / malah sira upayakna / wong wadon kang becik-becik //

  23. Parawan kang ayu-ayu / sira caosna ing laki / mangkono patrape uga / ngawruhi karsaning laki / pasthi dadi ing katresnan / yen wong lanang den tututi //

  24. Yen wong wadon nora angsung / bojone duweya selir / mimah lumuh den wayuh / iku wong wadon penyakit / nora weruh tata karma / daliling Qur’an mastani //

  25. Papadhane asu bunting / celeng kobong pamaneki / nora pantes pinecakan / nora wurung mamarahi / den doh sapitung pandahat / aja anedya pinikir //

  26. Kaya kang mangkono iku / balik kang dipun nastiti / marang wuruke si bapa / darapon manggih basuki / kayata yen maca layang / tingkahing wanodya adi //

  27. Pagene ta nedya tiru / kalawan ewa pawestri / kang kinasihan ing priya / apa pawestri parunji / miwah ta estri candhala / apa nora kedhah-kedhih //

  28. Ingkang kinasihan kakung / kabeh pawestri kang bekti / kang nastiti marang priya / dene estri kang parunji / candhala pan nora nana / den kasihi marang laki //

  29. Malah ta kerep ginebug / dadine wong wadon iki / tanpa gawe maca layang / tan gelem niru kang becik / mulane ta putraningwang / poma-poma dipun eling //

  30. Marang ing pitutur ingsun / muga ta Hyang Maha Suci / netepana elingira / marang panggawe kang becik / didohna panggawe ala / siyasiya kang tan becik //

  31. Titi tamat layang wuruk / marang putraningsun estri / Kemis Pon ping pitu sura / Kuningan Be kang gumanti / esa guna swareng nata / Sancaya hastha pan maksih /

Terjemahan Teks

PUPUH
M I J I L

  1. Saya menulis karya ini, dalam bentuk tembang, memberikan petuah dalam bentuk (tembang) mijil, kepada seluruh anak perempuan saya, (tentang) tata krama dalam perkawinan, mengabdi kepada suami.

  2. Tidak mudah orang bersuami, sangat berat, harus tahu aturan, juga harus tahu cara-cara orang bersuami, dan juga watak (lelaki), waspadalah dan ingatlah.

  3. Wanita jangan mendahului kehendak suami, berbuat semaunya (asal perintah) meskipun kamu itu putri, kamu jangan menonjolkan kalau putra raja, akhirnya tidak baik.

  4. Nasihat ratu Cina ini, sangatlah berharga, nasehat yang diajarkan kepada anaknya, Dewi Adaninggar ketika melamar, Sang Jayengmurti, ketika berangkat (dinasihati).

  5. Pesannya dengan bersungguh-sungguh, kepada putra perempuannya, namun Adaninggar tidak mengindahkannya, maka kematiannya tidak baik, ajaran kebaikan, Prabu Cina yang luhur.

  6. Engkau anak perempuanku, saya menasihati, perkara yang berat, dua perkara yang besar, yaitu: yang pertama perintah raja, yang kedua suami, sama beratnya.

  7. Kalau salah dapat berbahaya, dua perbuatan, artinya sama dengan berguru, yang menunjukkan keselamatan, kematian, raja sama dengan lelaki, (sama perbuatannya).

  8. Jika prajurit hak raja, perempuan hak suami, sangat kuat pengaruhnya, siasat maupun tindakannya, dan segala tindakannya, salah bisa dihukum.

  9. Segala tingkah lakunya, jika orang itu menuju kebaikan, supaya dirasakan tujuannya, kalau suami tidak memberi maaf, kelak istri dan anak akan melakukan perbuatan yang tidak baik.

  10. Hanya prajurit yang, bertingkah laku salah, berbeda dengan istri yang tidak bisa dimaafkan, memberi maaf itu keliru,anak istri akan melakukan perbuatan tidak baik, jadi harus eling, dan cinta kasih.

PUPUH
ASMARANDANA

  1. Bekal orang menikah, bukan harta bukan pula kecantikan, hanya berbekal hati (cinta), sekali gagal, gagallah, jika mudah terasakan amat mudah, jika sulit terasakan amat sulit, uang tidak menjadi andalannya.

  2. Tidak bisa dibayar dengan rupa, syarat-syarat orang berumah tangga, harus diingat modalnya, ingat kekuasaan laki-laki, tidak boleh seenaknya, kurang berhati-hati dan kurang waspada, kesalahan yang berlebihan.

  3. Orang yang lupa aturan berumahtangga, orang yang kurang berhati-hati dalam hidupnya, dapat dikatakan sudah rusak, teliti itu artinya bersungguh-sungguh, meresap dalam hati, jika sudah hilang ketelitiannya, hilang nama baik berumah tangga.

  4. Itu kewajiban yang harus dipelihara, karena hanya wanita, harus bermodalkan eling, ingat akan wewenang laki-laki, jadi ingat perintah, berhati-hati sudah menjadi miliknya, apabila tidak berhati-hati maka rusaklah.

  5. Perempuan yang rusak, tidak hanya pada orang berzina, termasuk orang yang tidak berhati-hati (tidak teliti), dinamakan “bejat” moralnya, tidak mengenal arah, pertanda tidak ingat, bahwa berumah tangga bermodalkan hati.

  6. Dosa lahir dan batin, hati menjadi pedoman, jika tidak khusuk ciptanya, pertanda hatinya kacau, bisa menyebabkan kerusakan, berubahnya hati karena tidak ingat, kalau hati itu rajanya badan.

  7. Badan adalah hanya sekadar pelaksana geraknya hati, melaksanakan kemauan hati, jika hati hilang kesadarannya, hilang sifat kemanusiaannya, apabila sifat kemanusiaannya hilang, hanya kerusakan yang didapatkan, tidak mungkin mendapatkan kebahagiaan.

  8. Itu orang yang jahat, tidak menyadari hidupnya, bahwa hidupnya ada yang mencipta, mengapa tidak dirawat, syaratnya orang hidup, jangan sampai salah langkah, orang yang lupa menjadi prbuatan setan.

  9. Tidak ingat tentang kehidupan, berpedoman pada hati, orang yang mengelak terhadap kehidupan, tidak mengendalikan hati, sengaja ingin merusak, terburuburu tingi hati (sombong), terkena godaan setan.

  10. Memang sudah menjadi perbuatan iblis, jika ada orang lupa menjadi senang, setan menari-nari dengan gembira, jika ada orang pemarah, itu dianggap saudara, tidak melihat jalan kebenaran, mengarah kepada pekerjaan setan.

  11. Orang yang tidak melihat akan kesalahan, itu sejenis dengan setan, tergesa-gesa menjadi tinggi hati, tidak tahu sama-sama dititahkan (diciptakan), itu orang yang tidak berpendirian, sudah menjadi watak orang pemarah, membuang pedoman yang menjadi dasar pedoman tersebut.

  12. Itulah anakku ingatlah, apabila engkau diterima, oleh Sang Jayengpalugon, yang istrinya dua itu, putrinya Karsinah, yang satunya putri Kanjun, janganlah engkau punya pikiran.

  13. Madumu dua orang itu, walaupun sama-sama anak raja, asal besar namaku, dan raja Cina lebih kaya, Parangakik Karsinah, walaupun rangkap kerajaannya, masih lebih kaya ratu Cina.

  14. Budi yang demikian itu anakku, buanglah jangan sampai kau miliki, gunakanlah rasa rendah hati, untuk keselamatan diri, berbuatlah agar dikasihi, budi yang pertama tadi, orang pemarah (sombong) akan berakibat celaka.

  15. Jika bisa engkau mengerti, tidak dapat dibuat jelek, jika berbuat rendah hati, jika madumu mempunyai niat jelek, pasti tidak akan terlaksana, sebab sikapmu yang rendah hati, yang telah bersemayam dalam badanmu.

  16. Namun, jika engkau sombong anakku, lebih-lebih jika “galak”, menjadikan dirimu, merusak badanmu sendiri, kedua madumu itu, ibaratnya “jayeng satru”, keduanya jadi perhatian.

  17. Nasihatnya telah selesai, kepada putra Sang Prabu Cina, sebaiknya kelak menjadi teladan, untuk semua wanita, ini nasihatnya, Sang Prabu di Ternate, Geniyara beralih pada pupuh dhandhanggula.

PUPUH
DHANDHANGGULA

  1. Sang raja duduk di tengah pendopo, dan sang istri berada di singgasana, kedua mempelai putri, berada di depan sang raja, kedua putrinya diberi pesan, diajarkan suatu hal, tentang melayani suami, Raja Ternate berkata, “anakku, berhatihatilah!, baik-baiklah pada suami”.

  2. Putra raja prajurit sakti, dan dikenal oleh Sang Prabu Jenggala, memiliki banyak kepandaian, akan kesenangan dan kemashuran, bijaksana dan berbudi halus, perwira yang agung (perkasa), kuat badannya, raja bertentara sanak saudara, mendekati keindahan orang sedunia, raja muda di Jawa.

  3. Bahwa keberuntungan itu, diperhatikan oleh Raja Jenggala, berapa banyak saudara ipar, di Jawa tempat tersamar, dan isyarat juga sampai di luar, berusaha memimpin, berhati-hati pada orang suci, bahwa di dalam ajaran tata krama, orang berumah tangga hendaknya menurut laki-laki, samakanlah dengan dewa.

  4. (orang) rendah, sedang, dan utama, ingatlah, terutama orang berumah tangga, semua dewa menyaksikan, bukankah ada yang ditiru, putri cantik dari Adimanggada, melebihi bidadari, dari segala warna, dan diberi sinar keutamaan yang indah, Citrawati disembah oleh bidadari, putri cantik Adimanggada.

  5. Istri raja Mahespati, Sri Mahaprabu Harjunasasra, diterima oleh dewa, karena menyanjung suaminya, karena itu raja Maespati, mendapat putri delapan ratus, dari istrinya, putri Magada menginginkan, memiliki madu yang banyak dan cantik-cantik, apabila ada yang dikasihi.

  6. Oleh suaminya raja Mahespati, putri Manggada segera mengambilnya, sebagai saudara kandungnya, dimintakan tambah, kasih sayang suaminya, dikerjakannya terus menerus, maka suami akan menurut, menjadi teman selamanya, usaha Dewi Citrawati, diturut oleh suaminya.

  7. Lega dan terangnya hati tak terhingga, pikiran yang dimiliki oleh putri Manggada, pandai dan berperasaan kepada orang lain, itu baik untuk ditiru, Citrawati sebagai guru wanita, anakku itu utama, mengabdi kepada suami, tidak merana menyerahkan jiwa, apabila raja dilindungi, dikasihi, yang tak terduga oleh suami.

  8. Tidak berbeda dengan zaman yang akan datang, yang menjadi teladan, hanya putri Manggada yang dipercaya, sang raja asyik, mengangguk-angguk dan menunjuk, kedua putrinya menghaturkan sembah, kepada ayahnya. “Anakku, waspadalah, bukankah wanita itu menerima segala kehendak suami”, dapatlah mengerti kemauannya.

  9. Jangan ragu-ragu dalam memandang, sang raja Geniyara berkata, tidak terdengar kata-katanya, hanya gerak-gerik yang terlihat, bahwa di dalam berumah tangga, pasrah pada kehendak (suami), tidak memiliki rasa sungkan, menurut kehendak suami, Citrawati memahami gerak hatinya, maka berada dalam keutamaan.

  10. Hal yang nistha di dalam batin, walaupun akan lestari, pada akhirnya hatinya bingung, di depan berkata, di belakang tidak berani, di dalam hati mengeluh, di dalam hati berniat tidak baik, jangan sampai wanita yang dikasihi, hanya memikirkan diri sendiri saja.

  11. Hanya dipikirkan di dalam hati, kejelekan orang itu tidak selamanya melekat di hati, orang jahat itu menganggap pasti itu penyakit bodoh, bumi dan langit menyaksikan, kotoran di dunia, dosanya bertumpuk, semua bidadari tidak senang, kelak masuk neraka dan diperolok-olok, oleh bidadari-bidadari.

  12. Namun, anakku jika engkau diberi, harta benda oleh suamimu berhati-hatilah, hartanya sudah diserahkan, hakikatnya kepunyaanmu, itu dianggap orang jahanam, lebih daripada hina, tukang sihir besar, bukan dianggap orang berumah tangga, menabur dupa dan setan menari-nari, bukan sifat makhluk (manusia).

  13. Setan berkeliaran membawa pisau, mengambil tulang yang sudah dibuang, mengotori seluruh dunia, perbuatan orang mengigau, tidak berniat memiliki perbuatan, mengejar kenyang saja, akan harta milik suami, walaupun terjadi perceraian, milikmu sudah menjadi milikku, sebab (saya) sudah diperistri.

  14. Yaitu budinya seratus jahanam, orang yang acak-acakan, membuat celaka tetangga, kotoran berlipat tujuh, tetangga ditulari, jangan didekati, orang seperti itu, pasti akan terkena kejelekannya, tidak ada gunanya berdekatan dengan orang sesat, kotoran sedunia.

  15. Ambillah harta dari Makasar, hanya jangan melanggar kehormatan, jangan mengingat ayahmu, akan membawa kotor hati, apabila berpendapat, bahwa engkau putra raja, menjadi kebanggaan hatimu, orang berumah tangga terlihat oleh orang tua itu, mempertebal/memperbesar kejelekan.

  16. Dalam rumah tangga wanita menjadi terhormat, yang diciptakan oleh Suksma Kawekas, itu sudah pertanda, kehendak Bathara Yang Maha Tinggi, kehendak Hyang Hutipati, jika ada yang menerjang, orang yang tidak mengindahkan petunjuk, Bathara Suksma Kawekas, semoga dihukum disumpah, menjadi “cacing” seketika.

  17. Semakin lama disukai Yang Maha Kuasa, kelak jadilah pemaaf, jika disimpan saja, kena marah nantinya, itu yang berbahaya, tidak akan berhasil nantinya, apabila demikian peruntungannya, maka dari itu anakku dapatlah mengabdi, kepada suami jika kamu dibawa nanti, kembali kepada suamimu.

  18. Sudah selesai nasihat sang raja, Raja Geniyara dari Ternate, kepada kedua putrinya, perkara yang sangat baik, jika ditiru baik manfaatnya, jangan merasa orang “buda”, yang memiliki ajaran, seperti Raja Cina, jangan merasa bahwa kafir itu segalanya, apabila kafirnya orang Mejusi.

  19. Tetapi ini ajaran (nasihat) yang baik, makna yang dikandungnya baik untuk diambil, dan hadis Rasulullah, ikhlaskan anakku, agar bahagia dalam berumah tangga, menjunjung nama orang tua, jika kamu turuti, ajaran (nasihat) ayahmu, berada dalam tanda/alamat yang baik, ajakan menuju kebahagiaan.

 

PUPUH
KINANTHI

  1. Bahwa ajaranku (nasihatku), kepada anak perempuanku, agar ingat akan namamu, engkau disebut putri, itu putri yang sejati, tiga, ketiganya ini maksudnya.

  2. Bebakti dan cermat kepada suami, yang ketiga takut, lahir batin jangan mengeluh, melaksanakan yang satu, jadikanlah suamimu orang terhormat, bukankah perempuan itu.

  3. Wajib menurut kepada suami, jangan menghalang-halangi, akan kehendaksuami, walaupun putra raja, mengabdilah kepada suami, harus benar-benar berbakti.

  4. Apabila wanita itu, merasa menguasai laki-laki, dalam batinnya memerintah, merasa menang dengan suami, tidak merasa sebagai wanita, itu wataknya laki-laki.

  5. Wanita jahat, bingung hatinya, tidak urung menjadi orang tercela, di dunia hingga akhirat, menjadi dasar neraka, kelabang dan kalajengking.

  6. Yang menjadi alasnya, di neraka kelak, itu wanita tercela, yang tidak dapat mengendalikan, hawa nafsu, amarah yang diikuti.

  7. Inilah anakku, pakailah ajaran ini, takutlah kepada suami, jangan merasa takabur (sombong) sebagai putri raja, jika engkau tidak berbakti, kepada suami tidak urung juga

  8. Membawa bapak ibu, kurang memberikan petuah pada anak, itu prasangka orang banyak, permintaanku ini, kepada Allah Taala, dan kepada Rasulullah.

  9. Semua putraku, yang putri terpakailah oleh suami, semoga dikasihi oleh suami, dan berbaktilah kepada suami, bersuamilah sekali saja, mudah-mudahan sampai neneknenek.

  10. Tataplah melayani suami, serta dikasihi, dapatlah memberikan keteduhan, semoga puas mengasuh anak, dan nasihatku kepadamu, hendaknya ditaati lahir dan batin.

  11. Dan ada pesan, dari mendiang kakekmu, ingatlah bahwa perempuan itu, dibekali jari, kelimanya itu ada, apabila dirinci mempunyai arti.

  12. Ibu jari yang pertama, telunjuk yang kedua, jari tengah yang ketiga, keempat jari manis, yang kelima itu, yang terakhir adalah kelingking.

  13. Ketahuilah maksudnya, isyarat Hyang Widhi, ibaratnya sepenuh hati, jika ada kehendak suami, arti yang mudah sepenuh hati, segala kehendak suami.

  14. Maka engkau dibekali telunjuk, janganlah engkau berani, apabila suamimenunjukkan, cepatlah melaksanakan, dengan jari tengahmu, itu juga isyarat.

  15. Suamimu jadikanlah pengikat, dan apabila memberikan sesuatu, kepadamu junjunglah, walaupun hanya sedikit, engkau wajib menjunjung, akan penghasilan suami.

  16. Maksudnya engkau, dibekali jari manis, buatlah “manis” roman mukamu, jika berada di depan suami, apabila jika bicara, pergunakanlah kata-kata yang manis.

  17. Janganlah pemarah dan bermuka masam, itu tidak menarik hati, roman muka dibuat gembira, walaupun sedang kesal hatinya, jika berada di depan suami, buanglah jangan sampai ketinggalan.

  18. Oleh karena itu dibekali, juga jari kelingking, ditimbang-timbang, jika ada kemauan suami, maksud ditimbang-timbang adalah, agar terampil dalam bekerja.

  19. Jika melayani suami, yang cepat namun halus, jangan cepat namun kasar, tergesagesa dan tidak tenang, bukankah itu cepat namun tercela, sebab dalam hati agar marah.

  20. Demikianlah pesanku, kepada putra perempuanku, semoga dilaksanakan, ajaran bapak ini, jika engkau laksanakan semua, begitulah anakku.

  21. Bapak yang menanggung, jika engkau laksanakan pesanku, sudah tentu menemukan kebahagiaan, di dunia dan di akhirat, dan hati jangan menyimpang, bersungguhsungguh terhadap suami.

  22. Walaupun dimadu berjumlah empat puluh, hatimu jangan berubah, lahir dan batin jangan berubah, melayani suami, usahakanlah, wanita yang baik-baik.

  23. Gadis yang cantik-cantik, serahkanlah kepada suami, demikian itu sifat, mengerti kehendak laki-laki, pasti memupuk cinta kasih, jika suami dibuat puas hatinya.

  24. Jika wanita tidak merelakan, suaminya mempunyai selir, dan tidak suka dimadu, itu wanita tercela, tidak tahu tata krama, menurut dalil Qur’an.

  25. Sama dengan anjing buntung, diumpamakan celeng terbakar, tidak pantas didatangi, tidak urung membuat, supaya dijauhkan tujuh ukuran, janganlah terus dipikir.

  26. Hal seperti itu, agar diteliti kembali, ajaran san bapak, dimaksudkan untuk mendapatkan selamat, ibaratnya membaca surat, tingkah laku wanita luhur.

  27. Mengapa tidak ditiru, oleh para istri, yang dikasihi oleh suami, apakah wanita jahat, dan wanita tercela, apa tidak segan-segan.

  28. Yang dikasihi oleh suami, suami wanita yang berbakti, yang teliti terhadap suami, namun wanita yang jahat, tercela, tidak ada yang dikasihi suami.

  29. Bahkan sering dipukul, wanita yang begini, tidak ada gunanya membaca surat, tidak mau meniru yang baik, oleh sebab itu anakku, ingat-ingatlah.

  30. Ajaranku (nasihatku) ini, semoga Hyang Maha Suci, tetap memberikan kesadaran, terhadap perbuatan yang baik, dijauhkan dari perbuatan jahat, aniaya yang tidak baik.

  31. Tamatlah surat ajaran (nasihat), kepada putra putrinya, Kamis Pon tanggal 7 Sura, Kuningan tahun Be, dengan Candrasangkala “esa guna swareng nata”, Windu sancaya yang ke delapan.

—@@k—

Kapetik from :
Alang alang kumitir.

SARASEHAN ILMU KESAMPURNAAN SULTAN AGUNG

SARASEHAN ILMU KESAMPURNAAN

Terjemahan :
Serat Kekiyasanning Pangracutan salah satu buah karya sastra Sultan Agung raja antara     ( 1613 – 1645 ).

Ini adalah keterangan Serat Suatu pelajaran tentang Pangracutan yang telah disusun oleh Baginda Sultan Agung Prabu Anyakrakusuma di Mataram atas berkenan beliau untuk membicarakan dan temu nalar dalam hal ilmu yang sangat rahasia, untuk mendapatkan kepastian dan kejelasan dengan harapan dapat dirembuk dengan para ahli ilmu kasampurnaan.

Adapun mereka yang diundang dalam temu nalar itu adalah :

1. Panembahan Purbaya

2. Panembahan Juminah

3. Panembahan Ratu Pekik di Surabaya

4. Panembahan Juru Kithing

5. Pangeran di Kadilangu

6. Pangeran di Kudus

7. Pangeran di Tembayat

8. Pangeran Kajuran

9. Pangeran Wangga

10. Kyai Pengulu Ahmad Katengan

1. Berbagai Kejadian Pada Jenazah

Adapun yang menjadi pembicaraan, beliau menanyakan apa yang telah terjadi setelah manusia itu meninggal dunia, ternyata mengalami bermacam-macam kejadian pada jenazahnya dari berbagai cerita umum, juga menjadi suatu kenyataan bagi mereka yang sering menyaksikan keadaan jenazah yang salah kejadian atau berbagai macam kejadian pada keadaan jenazah adalah berbagai diketengahkan dibawah ini :

1) Ada yang langsung membusuk

2) Ada pula yang jenazahnya utuh

3) Ada yang tidak berbentuk lagi, hilang bentuk jenazah

4) Ada pula yang meleleh menjadi cair

5) Ada yang menjadi mustika (permata)

6) Istimewanya ada yang menjadi hantu

7) Bahkan ada yang menjelma menjadi hewan.

Masih banyak pula kejadianya, lalu bagaimana hal itu dapat terjadi apa yang menjadi penyebabnya.

Adapun menurut para pakar setelah mereka bersepakat disimpulkan suatui pendapat sebagai berikut :

Sepakat dengan pendapat Sultan Agung bahwa manusia itu setelah meninggal keadaan jenazahnya berbeda-beda itu suatu tanda bahwa disebabkan karena ada kelainan atau salah kejadian (tidak wajar), makanya demikian karena pada waktu masih hidup berbuat dosa setelah menjadi mayat pun akan mengalami sesuatu masuk kedalam alam penasaran. Karena pada waktu pada saat sedang memasuki proses sakaratul maut hatinya menjadi ragu, takut, kurang kuat tekadnya, tidak dapat memusatkan pikiran hanya untuk satu ialah menghadapi maut.

Maka ada berbagai bab dalam mempelajari ilmu ma’rifat, seperti yang akan kami utarakan berikut ini :

1. Pada waktu masih hidupnya, siapapun yang senang tenggelam dalam kekayaan dan kemewahan, tidak mengenal tapa brata, setelah mencapai akhir hayatnya, maka jenazahnya akan menjadi busuk dan kemudian menjadi tanah liat sukmanya melayang gentayangan dapat diumpamakan bagaikan rama-rama tanpa mata sebaliknya, bila pada saat hidupnya gemar menyucikan diri lahir maupun batin. Hal tersebut sudah termasuk lampah maka kejadiannya tidak akan demikian.

2. Pada waktu masih hidup bagi mereka yang kuat pusaka tetapi tidak mengenal batas waktunya bila tiba saat kematiannya maka mayatnya akn terongok menjadi batu dan membuat tanah perkuburannya itu menjadi sanggar adapun rohnya akan menjadi danyang semoro bumi walaupun begitu bila masa hidupnya mempunyai sifat nrima atau sabar artinya makan tidur tidak bermewah-mewah cukup seadanya dengan perasaan tulus lahir batin kemungkinan tidaklah seperti diatas kejadiannya pada akhir hidupnya.

3. Pada masa hidupnya seseorang yang menjalani lampah tidak tidur tetapi tidak ada batas waktu tertentu pada umumnya disaat kematiannya kelak maka jenaahnya akan keluar dari liang lahatnya karena terkena pengaruh dari berbagai hantu yang menakutkan. Adapun sukmanya menitis pada hewan. Walaupun begitu bila pada masa hidupnya disertai sifat rela bila meninggal tidak akan keliru jalannya.

4. Siapun yang melantur dalam mencegah syahwat atau hubungan seks tanpa mengenal waktu pada saat kematiannya kelak jenazahnya akan lenyap melayang masuk kedalam alamnya jin, setan, dan roh halus lainnya sukmanya sering menjelma menjadi semacam benalu atau menempel pada orang seperti menjadi gondaruwo dan sebagainya yang masih senang mengganggu wanita kalau berada pada pohon yang besar kalau pohon itu di potong maka benalu tadi akan ikut mati walaupun begitu bila mada masa hidupnya disertakan sifat jujur tidak berbuat mesum, tidak berzinah, bermain seks dengan wanita yang bukan haknya, semuanya itu jika tidak dilanggar tidak akan begitu kejadiannya kelak.

5. Pada waktu masih hidup selalu sabar dan tawakal dapat menahan hawa nafsu berani dalam lampah dan menjalani mati didalamnya hidup, misalnya mengharapkan janganlah sampai berbudi rendah, rona muka manis, dengan tutur kata sopan, sabar dan sederhana semuanya itu janganlah sampai belebihan dan haruslah tahu tempatnya situasi dan kondisi dan demikian itu pada umumnya bila tiba akhir hayatnya maka keadaan jenazahnya akan mendapatkan kemuliaan sempurna dalam keadaannya yang hakiki. Kembali menyatu dengan zat yang Maha Agung, yang dapat mneghukum dapat menciptakan apa saja ada bila menghendaki datang menurut kemauannya apalagi bila disertakan sifat welas asih, akan abadilah menyatunya Kawulo Gusti.

Oleh karenanya bagi orang yang ingin mempelajari ilmu ma’arifat haruslah dapat menjalani : Iman, Tauhid dan Ma’rifat.

2. Berbagai Jenis Kematian

Pada ketika itu Baginda Sultan Agung Prabu Hanyangkra Kusuma merasa senang atas segala pembicaraan dan pendapat yang telah disampaikan tadi. Kemudian beliau melanjutkan pembicaraan lagi tentang berbagai jenis kematian misalnya :

1. Mati Kisas

2. Mati kias

3. Mati sahid

4. Mati salih

5. Mati tewas

6. Mati apes

Semuanya itu beliau berharap agar dijelaskan apa maksudnya maka yang hadir memberikan jawaban sebagai berikut :

Mati Kisas, adalah suatu jenis kematian karena hukuman mati. Akibat dari perbuatan orang itu karena membunuh, kemudian dijatuhi hukuman karena keputusan pengadilan atas wewenang raja.

Mati Kias, adalah suatu jenis kematian akibatkan oleh suatu perbuatan misalnya: nafas atau mati melahirkan.

Mati Syahid, adalah suatu jenis kematian karena gugur dalam perang, dibajak, dirampok, disamun.

Mati Salih, adalah suatu jenis kematian karena kelaparan, bunuh diri karena mendapat aib atau sangat bersedih.

Mati Tiwas, adalah suatu jenis kematian karena tenggelam, disambar petir, tertimpa pohon , jatuh memanjat pohon, dan sebagainya.

Mati Apes, suatu jenis kematian karena ambah-ambahan, epidemi karena santet atau tenung dari orang lain yang demikian itu benar-benar tidak dapat sampai pada kematian yang sempurna atau kesedanjati bahkan dekat sekali pada alam penasaran.

Berkatalah beliau : “Sebab-sebab kematian tadi yang mengakibatkan kejadiannya lalu apakah tidak ada perbedaannya antara yang berilmu dengan yang bodoh ? Andaikan yang menerima akibat dari kematian seornag pakarnya ilmu mistik, mengapa tidak dapat mencabut seketika itu juga ?”

Dijawab oleh yang menghadap : “Yang begitu itu mungkin disebabkan karena terkejut menghadapi hal-hal yang tiba-tiba. Maka tidak teringat lagi dengan ilmu yang diyakininya dalam batin yang dirasakan hanyalah penderitaan dan rasa sakit saja. Andaikan dia mengingat keyakinan ilmunya mungkin akan kacau didalam melaksanakannya tetapi kalau selalu ingat petunjuk-petunjuk dari gurunya maka kemungkinan besar dapat mencabut seketika itu juga.

Setelah mendengar jawaban itu beliau merasa masih kurang puas menurut pendapat beliau bahwa sebelum seseorang terkena bencana apakah tidak ada suatu firasat dalam batin dan pikiran, kok tidak terasa kalau hanya begitu saja beliau kurang sependapat oleh karenanya beliau mengharapkan untuk dimusyawarahkan sampai tuntas dan mendapatkan suatu pendapat yang lebih masuk akal.

Kyai Ahmad Katengan menghaturkan sembah: “Sabda paduka adalah benar, karena sebenarnya semua itu masih belum tentu , hanyalah Kangjeng Susuhunan Kalijogo sendiri yang dapat melaksanakan ngracut jasad seketika , tidak terduga siapa yang dapat menyamainya

3. Wedaran Angracut Jasad

Adapun Pangracutan Jasad yang dipergunakan oleh Kangjeng Susuhunan Kalijogo, penjelasannya yang telah diwasiatkan kepada anak cucu seperti ini caranya:

“Badan jasmaniku telah suci, kubawa dalam keadaan nyata, tidak diakibatkan kematian, dapat mulai sempurna hidup abadi selamanya, didunia aku hidup, sampai di alam nyata (akherat) aku juga hidup, dari kodrat iradatku, jadi apa yang kuciptakan, yang kuinginkan ada, dan datang yang kukehendaki”.

4. Wedaran Menghancurkan Jasad

Adapun pesan beliau Kangjeng Susuhunan di Kalijogo sebagai berikut : “Siapapun yang menginginkan dapat menghancurkan tubuh seketika atau terjadinya mukjizat seperti para Nabi, mendatangkan keramat seperti para Wali, mendatangkan ma’unah seperti para Mukmin Khos, dengan cara menjalani tapa brata seperti pesan dari Kangjeng Susuhunan di Ampel Denta :

1. Menahan Hawa Nafsu, selama seribu hari siang dan malamnya sekalian.

2. Menahan syahwat (seks), selama seratus hari siang dan malam

3. Tidak berbicara, artinya membisu, dalam empat puluh hari siang dan malam

4. Puasa padam api, tujuh hari tujuh malam

5. Jaga, lamanya tiga hari tiga malam

6. Mati raga, tidak bergerak lamanya sehari semalam.

Adapun pembagian waktunya dalam lampah seribu hari seribu malam itu beginilah caranya :

o Manahan hawa nafsu, bila telah mendapat 900 hari lalu teruskan dengan

o Menahan syahwat, bila telah mencapai 60 hari, lalu dirangkap juga dengan

o Membisu tanpa berpuasa selama 40 hari, lalu lanjutkan dengan

o Puasa pati selama 7 hari tujuh malam, lalu dilanjutkan dengan

o Jaga, selama tiga hari tiga malam, lanjutkan dengan

o Pati raga selama sehari semalam.

Adapun caranya Pati Raga adalah : tangan bersidakep kaki membujur dan menutup sembilan lobang ditubuh, tidak bergerak-gerak, menahan tidak berdehem, batuk, tidak meludah, tidak berak, tidak kencing selama sehari semalam tersebut. Yang bergerak tinggallah kedipnya mata, tarikan nafas, anapas, tanapas nupus, artinya tinggal keluar masuknya nafas, yang tenang jangan sampai bersengal-sengal campur baur.

MANUNGGALING KAWULO KELAWAN GUSTI DALAM SERAT CENTHINI

WEJANGAN SYEKH AMONGRAGA KEPADA NIKEN TAMBANGRARAS (MANUNGGALING KAWULO KELAWAN GUSTI DALAM SERAT CENTHINI)

Ini adalah bagian dari Serat Centhini yang membahas tentang tahap-tahap perjalanan seseorang saat mengalami ekstase. Yaitu sebuah kondisi spiritual saat seseorang mengalami “penyatuan” dengan Dzat-NYA atau manunggaling kawulo kelawan Gusti. Serat Centhini, kita tahu, adalah babon serat-serat Jawa yang terdiri dari 12 jilid dan bila dikumpulkan mencapai 6000 halaman lebih. Semoga pembaca mendapatkan secuil manfaat dari terjemahan ini. Rahayu. (Mas Kumitir).

Syekh Amongraga memberikan wejangan kepada istrinya yang bernama bernama Niken Tambangraras selama 40 hari/malam, baik yang berkenaan dengan makna hidup dan bagaimana cara manusia mendapatkan makrifat kepada Tuhan Dzat Yang Maha Besar, maupun yang berkenaan dengan kehidupan keluarga. Berikut bait-bait yang kamu dikutip dari Serat Centhini yang menggambarkan tentang kemanunggalan antara Tuhan dan manusia :

1. Yen nuli / winisik basa sempurna / sareng miarsa Ki Bayi / senggruk-senggruk anangis / tangis cumeplong ing kalbu / manah padang nerawang / ngraos tuwuk tanpa bukti / pangaraose wus ana sangisor aras.

“Kemudia ia membisikkan kata-kata sempurna, ketika itu didengar oleh Ki Bayi dia mulai menangis tersedu-sedu, tetapi ia sekaligus ia merasakan suatu kepuasan batin yang besar. Batinnya menjadi terang-benderang, ia merasa kenyang tanpa menyantap sesuatu, ia merasa seolah-olah terangkat ke hadapan tahta Tuhan.”

2. Ambalik sami sekala / kramane mring Amongragi / mehmeh kaya ngabekti / saking tan nyipa kakalih / mung mangsud guru yekti / Ki Bayi aris turipun / rayi dalem kalihnya / sumangga ing kersa sami / ingkang mugi wontenan sih wulang tuan.

“Pada saat yang sama sikapnya terhadap Amongraga berubah sama sekali, ia hampir berbakti kepadanya, karena sekarang ia hanya memikirkan satu-satunya ini, aku mendapatkan seorang guru sejati, kemudian dengan suara lembut Ki Bayi berkata, semoga anda berkenan, agar juga kedua adik anda menerima rahmat ajaran anda.”

3. Inggih kang basa punika / Mongraga umatur aris / gih putranta sekalihan / sampun kaula wejangi / ing ratri kala wingi / kalihewus sami suhud / matur alkamdu lilah / kaula dados wuragil / sakelangkung panrima kula satitah.

“Yakni kata-kata yang tadi anda sampaikan, Amongraga mejawab, kedua putra Bapak sudah saya berikan ajaran itu tadi malam, keduanya sudah maklum akan kebenaran. Syukur kepada Tuhan, kalau demikian akulah yang bungsu, kata Ki Bayi, saya puas sekalai dengan urutan ini.”

4. Amongraga pan wus wikan / ing dalem papanceneki / Ki Bayi lan putranira / Jayengwesti / beda ganjaraneki / Ki Bayi ganjaranipura / sih kamulyan ing donya / kang putra ganjaraneki / pan cacalon ganjaran mulyeng akerat.

“Amongraga tahu, apa yang ditujukan kepada Ki Bayi dan apa yang dituakan kepada kedua putranya, Jayengwesti dan Jayengraga. Ganjaran disediakan kemuliaan dunia ini, bagi kedua anaknya kemuliaan di akhirat.”

5. Kewawa ngelmi makripat / de Ki Bayi panurteki / kahidayat ngelmu sarak / Sarengat utameng urip / Mongraga matur aris / paduka ingkang akasud / tepakur maring Allah / lan tangat kala ning wengi / lawan ngagengena salat perlu kala.

“Kedua anak itu mampu menerima ngelmu makrifat, sedangkan kepada Ki Bayi Panurta diberi tuntunan ngelmu sarak (agama menurut hukum), sehingga ia hidup dengan utama. Kemudian Amongraga berkata dengan lirih, tekunlah dalam menjalankan dan lakukanlah olah bakti malam hari, junjunglah sholat yang diwajibkan pada saat-saat tertentu.”

6. Ywa pegat adarus mulang / ing kitan Kur’an amerdi / ing janma pekir kasihan / Ki Bayi nor raga ajrih / ing wulang Amongragi.

“Daraskanlah (membaca) ayat-ayat Al-Qur’an, rajinlah dalam mengajarkan Kitab Suci. Berilah sedekah kepada orang-orang miskin. Ki Bayi merendahkan diri ketika ia menerima ajaran Amongraga.”

7. Mongraga denya kasud / sunad wabin nem rekangatipun / tigang salam sawus ing bakda anuli / tangat kiparat tawajuh / kalih salam bakda manggon.

“Guna mencapai keadaan ekstasis Amongraga melakukan sholat sunat wabin dengan enam rekaat dan tiga salam (pujian), sesudah itu olah kifarat tawajuh (pemulihan dan terarah kepada Tuhan) dengan dua salam, sesudah itu duduk tidak bergerak.”

8. Amapanaken junun / pasang wirid isbandiahipun / satariah jalalah barjah amupid / pratingkahe timpuh wiung / tyas napas kenceng tan dompo.

“Sambil mempersiapkan diri untuk manunggal dengan Tuhan, ia melakukan wirid menurut (tarekat) Isbandiah, Satariah, Jalalah, dan Barjah, terserap olehnya, ia duduk bersimpuh (kakinya terlekuk ke belakang), hati sanubari dan pernapasan dalam keselarasan.”

9. Nulya cul dikiripun / lapal la wujuda ilalahu / kang pinusti dat wajibulwujudi / winih napi isbatipun / pinatut tyas wusa anggatok.

“Kemudian ia mengawali dikirnya dengan kata-kata, la wujuda ilalahu (tak ada sesuatu selain Allah), Dat yang niscaya ada, itulah yang menjadi pusat perhatiaannya, dasar penyangkalan dan pengakuan dan dengan itulah hatinya diselaraskan.

10. Angguyer kepala nut / ubed ing napi lan isbatipun / derah ing lam kang akir wit puserneki / tinarik ngeri minduwur / lapal ilaha angengo.

“Kepalanya mulai bergerak memutar, silih berganti menyangkal dan mengakui, pada lingkaran lam terakhir kepalanya bergerak dari pusat ke kiri ke atas. Pada ucapan ilalah kepalanya bergerak.”

11. Nganan pundak kang luhut / angleresi lapal ila mengguh / penjajahe kang driya mring napi gaib / ilalah isbat gaibu / ing susu kiwa kang ngisor.

“Ke kanan ke atas ke arah bahunya, pada saat ia berkata ila inderanya memasuki penyangkalan tersembunyi, ilalah ialah pengakuan gaib di sebelah kiri dadanya.”

12. Nakirahe wus brukut / lapal la ilaha ilalahu / winot seket kalimah senapas nenggih / senapas malih motipun / ilalah tri atus manggon.

“Demikianlah nakirah menjadi paripurna, kata-kata la ilalahu dirasakannya 50 kali dalam suatu pernapasan, kemudian 300 kali ilalah pada pernapasan berikut. Istirahat sebentar.”

13. Anulya lapal hu hu / senapas ladang winotan sewu / pemancade tyas lepas lantaran dikir / kewala mung wrananipun / muni wus tan ana raos.

“Lalu hu, hu, 1000 kali dalam satu pernapasan panjang, demikianlah hatinya naik lepas bebas tanpa rintangan, dengan perantara dikir yang fungsinya hanya sebagai sarana. Suara-suara yang dikeluarkannya tak ada arti lagi.”

14. Wus wenang sedayeku / nadyan a a e e i i u u / sepadane sadengah-dengan kang uni / unine puniku suwung / sami lawan orong-orong.

“Segalanya diperbolehkan, entah itu aa, ee, ii atau uu atau lain sebagainya, terserah apa saja. Kemudian suara-suara itu tiba-tiba lenyap seperti suara seekor orong-orong (yang tiba-tiba diam seketika).”

15. Ing sanalika ngriku / coplok ing satu lan rimbagipun / dewe-dewe badan budine tan tunggil / nis mikrad suhul panakul / badan lir gelodog.

“Pada saat yang sama bata-bata dan bentuk terlepas, artinya badan dan budi masing-masing berdiri sendiri-sendiri, ia lenyap dan mi’raj, terlebur dalam Dat Ilahi, badannya tertinggal bagaikan sebatang glodog.”

16. Tinilar lagya kalbu / yekti ning napi puniku suwung / komplang nyenyed jaman ing mutelak haib / wus tan ana darat laut / padang peteng wus kawios.

“Yang ditinggalkan oleh lebah-lebah, kosong. Kalbunya merupakan ketiadaan sejati, kosong sepi. Tiada ada lagi daratan maupun laut, terang dan gelap tiada lagi.”

17. Pan amung ingkang mojud / wahya jatmika jro ning gaibu / pan ing kono suhule dinera mupid / tan pae-pinae jumbuh / nora siji nora roro.

“Yang ada hanya indah itulah yang meliputi yang batiniah dan lahiriah di alam gaib. Di sanalah usaha Amongraga untuk mencapai kemanunggalan sampai pada titik penghabisan. Tak ada lagi perbedaan, hanya kesamaan yang sempurna, mereka bukan satu bukan dua lagi.”

18. Wus tarki tanajul / mudun sing wahya jatmika ngriku / aningali tan lawan netranireki / Dat ing Hyang Kang Maha Luhur / patang prekara ing kono.

“Sesudah tarakki menyusullah tanazzul, ia turun dari alam lahir dan atin (wahya jatmika), ia memandang lagi tetapi bukan dengan matanya, Dat Yang Maha Luhur, di sana terdapat empat hal.”

19. Sipat jalal gaibu / jamal kamal kahar gaibipun / wusna mijil saking gaib denyaa mupid / wiwit beda jinisipun / Gusti lan kawula reko.

“Sifat jalal yang gaib, keindahan, kesempurnaan dan kekuasaan (jamal, kamal dan kahar) yang gaib. Sesudah keluar dari keadaan gaib mulailah perbedaan dua jenis, yaitu Gusti dan kawula.”

20. Dat ing gusti puniku / jalal kamal jamal kahar nengguh / sipat ing kawula pan akadiati / wahdat wakidiatipun / alam arwah adsam mengko.

“Adapun hahekat Gusti itu ialah jalal, kamal, jamal adapun sifat-sifat kawula itu ialah ahadiyya, wahda, wahadiyya, alam arwah, alam ajsam.”

21. Misal insan kamilu / beda ning gusti lan kauleku / yekti beda ingriku lawan ingriki / kejaba kang wus linuhung / pramateng kawroh kang wus wroh.

“Alam misal dan insan kamil. Perbedaan antara Gusti dan kawula ialah perbedaan antara dua jenis sifat-sifat itu, kecuali bagi manusia yang istimewa (linuhung) yang sudah mengetahui ilmu sejati.”

22. Sawusira aluhut / lir antiga tumiba ing watu / pan kumeprah tyasira lagyat tan sipi / tumitah ing jamanipun / aral ing kula katonton.

“Sesudah ektasinya lewat, ia menyerupai sebutir telur yang jatuh di atas sebuah batu, demikian rasa terkejut di dalam hatinya ketika kembali dalam keadaan makhluk dan melihat kembali keterbatasannya selaku seorang hamba (kawula).”

23. Luaran denya suhul / angaringaken senapas landung / mot saklimah La ilaha ilalahi / mulya andodonga sukur.

“Sesudah kemanunggalannya dengan Tuhan larut, ia bernafas panjang sambil mengucapkan satu kali syahadat, la ilaha ilalah, kemudian memanjatkan doa syukur.”

24. Yen wus munggah budimulya / Sang Hyang Mahamulya lan mulya ning budi / abeda nora neda / pan wus jumbuh sembah lawan puji / puji amuji ing dawakira / iya dewe nora dewe / tanpa dewe pupus.

“Bila budi sudah naik ke tempat yang mulia, maka dalam keadaan mulia itu Yang Mahamulia dan budi berbeda dan tidak berbeda. Sembah dan pujian menjadi serupa. Pujian merupakan pujian terhadap dirinya. Manusia sendiri yang mengalami itu, tetapi juga bukan diri sendiri. Tiada lagi dirinya, hanya itulah yang dapat dikatakan.”

25. Bakda dikir anuli / adonga sukur Hyang Agung / sawusira dodonga / asujud sumungkem siti / takrub asru tepekurira nelangsa.

“Sesudah dikir ia memanjatkan doa syukur kepada Yang Agung, sesudah itu ia bersujud, merebahkan diri ke tanah, dan mendekati Tuhan dengan merasakan kerendahannya.”

26. Rumasa kinarya titah / beda ning kawula gusti / lir lebu kelawan mega / bantala lawan wiati.

“Ia menyadari bahwa dia hanya buah ciptaan dan bahwa antara kawula dan Gusti ada perbedaan, seperti antara debu (di tanah) dan awan, atau seperti antara bumi dan ruang angkasa.”

Dari beberapa bait (pada dalam bhs Jawa) yang ada dalam Serat Centhini ini, dapat memberikan suatu gambaran bahwa Tuhan dan manusia tidak sama, karena manusia adalah ciptaan Tuhan. Namun manusia bisa mencontoh sifat-sifat Tuhan dan mengingatnya dengan memperbanyak dikir sehingga dapat mengalami kondisi ekstasis, yakni kemanunggalan dengan Dzat Mutlak Tuhan.

kapetik :
Alang-alang kumitir.

Sabtu, 21 Agustus 2010

SEDULUR PAPAT




by Kristanto Basuki on Wednesday, August 11, 2010 at 9:05am

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

nyiptakake djalmomanungso. Ugo marang asal - usule

sedulor papat, kangmomong djalmo manungso.

---------------------------------------------------------

Sak durunge bumisutji kuwi ono kang manggoni, Gusti uwes luweh disek, nggawe ukom kanggonedjalmo manungso. Bandjor Gusti, ngetokake kuwasane nggawe sukmo, lan udjuterogo, kang dititesake Gusti, ing bumi sutji, naliko wong wadon kuwi mbobot isehanyar - anyaran.

1. Bandjor nalikodjabang bayi kuwi umure arep ngantjek sesasi: Gusti ngetokake kuwasane nggaweudjute rupo, marang djabang bayi kuwi, kang artine bongoso.

2. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor rong sasi: Gusti ngetokake kuwasanenggawe udjute: Werno.]

3. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor telong sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Kulet.]

4. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor patang sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Uthek.]

5. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor limang sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Otot. ]

6. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor enem sasi: Gusti ngetokake kuwasanenggawe udjute: Balong.]

7. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor pitong sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Rambot, geteh, lan dageng.

Lan iki kang disebotsempurnane Gusti, nyiptakake djalmo manungso, deneng udjute djabang bayi kuwiuwes sempurno. Amergo kuwi, kanggone djalmo manungso kang uwes luweh disek tekoing bumi mulyo iki, kang Gusti suwon: Mator nuwono, marang Gusti kang mohokuwoso, deneng udjute djabang bayi, kang ditjiptakake Gusti ing bumi sutjikuwi, uwes sempurno.

Lan sirnakake bebayankanggone djabang bayi kuwi, supoyo yen djabang bayi kuwi utjol soko bumi sutji,ora nandang kasengsaran, amergo sengkalane setan. Bandjor dusono bopo lanbiyunge djabang bayi kuwi, karo dungo keslametan:

8. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor wolong sasi: Gusti ngetokakekuwasane, nggawe asal - usule sedulor papat ugo artine sedulor papat:

1. Geteh puteh.artine: [ welas asih ]

2. Bungkos. artine: [kang nggawe kekuatan ]

3. Ari - ari. artine:[ kang ndjogo sukmo ]

4. Geteh abang.artine: [kang nglawan bebayan]

Bandjor sak teruse,Gusti ngetokake kuwasane nggawe, djenenge sedulor papat kang sedjati. Kangmanggon ono ing ragane djabang bayi, kang udjute koyo mengkene:

1. Djoborolo. manggonono ing [ kulite djabang bayi ]

2. Mokoholo. manggonono ing [ balunge djabang bayi ]

3. Hosoropolo.manggon ono ing [ nyawane djabang bayi ]

4. Hodjorolo. manggonono ing [ daginge djabang bayi ]

Bandjor naliko umuredjabang bayi kuwi, arep ngantjek umor sangang sasi: Gusti ngetokake kuwasane,nggawe roso kanggone djabang bayi kuwi, kang udjute koyo mengkene:

1. Budi. ing ndjeronebudi ono, [ pikiran.]

2. Roso. ing ndjeroneroso ono, [ sukmo.]

3. Pikiran. ingndjerone pikiran ono, [ roso.]

4. Kahuripan. ingndjerone kahuripan ono, [ Ingsoen.]

Jo Ingsoen sedjatinemanungso, kang ditjiptakake Gusti, kang moho sutji, kang nggowo kasempurnaneGusti: Moho kuwoso Gusti, engkang pareng kasempurnane djabang bayi, ing bumimulyo meniko, sangkeng kuwoso pandjenengan. Bandjor utjol sabdhoning Gustikanggone Ingsoen, ninggalake bumi sutji.

Utjol soko dalan kangtjilek, bebarengan sempurno marang udjute sedulor papat kang moho sutji: DuhGusti kang moho sutji, kok kados makaten bumi mulyo puniko. Kabeh mahu uwessempurno marang opo kang tinitah Gusti, kanggone djalmo manungso. Lan siro,djalmo manungso ora perlu wedi, marang kahuripan ing bumi mulyo iki.

Awet kahuripan siroing bumi mulyo kene ora idjen ketjobo nggowo kuwasane Gusti. Ugo siro ditunggusedulor papat kang asmone, Djoborolo, Mokoholo, Hosoropolo, Hodjorolo, rinoklawan wengi kang dadi utusane Gusti.

Amergo kuwingelingono marang sabdhoning Hosoropolo, kang diutos Gusti pareng wartokanggone siro bongoso Djowo. Supoyo siro biso mangerteni, lan ngelingi marangdino kang dadi pengapesane siro, sak mbendinane, ing dino kemis mbengi lanminggu mbengi. Awet ing dino kuwi, sengkalane siro teko, soko smoro bumo, kangndadegake, kahuripane siro ing bebayan, yen siro nglalekake marang udjute abanglan puteh. Amergo kuwi, ngelingono marang udjute siro, supoyo siro biso nduwenikasempurnan marang kahuripane siro kang ditunggu sedulor papat ing bumi mulyoiki.

( 1 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti kang gaib

kanggone Ingsoen, ingbumi sutji.

Kang ditulesDjoborolo, Mokoholo, Hosoropolo, Hodjorolo.

------------------------------------------------------------------------

Sak durunge beniheIngsoen kuwi ono, Gusti kang luweh disek nggawe ukom kanggone Ingsoen, bandjorsukmo kang iseh durong ono isine ing bumi sutji. Ketjobo kang luweh disek teko,asmone, Ingsoen ing bumi sutji, ora ono Gusti ketjobo Ingsoen. Lan beniheIngsoen kang moho sutji, kang ditjiptakake Gusti, ndadegake sipate Ingsoensutji, ono ing asmone Ingsoen.

( 2 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

ndadegake beniheIngsoen ing bumi sutji.

-------------------------------------------------

Ingsoen benih kangmoho sutji, kang biso nggawe sak widjine kedadian, ugo Ingsoen biso ngentekakeopo kang dadi kekarepane Ingsoen. Awet Ingsoen nduweni kasempurnan kang manggonono ing ragane Ingsoen, kang diparengake Gusti. Lan iki tondo, kang kasunyatanmarang asal - usule Ingsoen. Luweh, luweh Ingsoen iki rasane manungso kangditjiptakake Gusti, kang tekane soko: (1. Lemah.) ( 2. Geni.) ( 3. Banyu.) ( 4.Angin.) Bandjor teko rasane Ingsoen kang lima jo kuwi: ( l. Tjahyo.) ( 2.Roso.) (3. Sukmo.) (4. Angkoro murko.) ( 5. Budi.) semono, ugo budi kuwi talirupane Ingsoen, kang moho sutji, tan keno, reget kanggo sak lawase.

( 3 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

supoyo Ingsoen biso,nglebor marang kesalahane.

-----------------------------------------------------------

Ingsoen nduwenikesalahan, marang ragane Ingsoen, kang moho sutji, kang ditjiptakake Gusti.Awet Ingsoen tansah nglalekake, marang asal - usol Ingsoen, kang tekane sokoGusti. Bandjor reget kuwi teko, ngrusak kahuripane Ingsoen, kanggo sakmbendinane. Lan akhire Ingsoen nduweni roso ngapusi, angkoro murko, lali, kangtekane amergo kesalahane Ingsoen dewe. Sebab Ingsoen uwes ora tahu manehmangerteni, marang kasempurnane Ingsoen kang diparingi Gusti, ugo marangsedulor papat kang momong Ingsoen, rino klawan wengi Dungo: ( Gusti kang mohopangaksumo, kang kuwoso pareng kasempurnan marang Ingsoen. Ingsoen nglebormarang kesalahane Ingsoen, ugo marang dusane Ingsoen kang nggawe, sengsaranekahuripane Ingsoen. Sirno bebayan soko, kuwasane Gusti kang moho pangaksumo,sirno bebayan kanggo sak lawase. Ingsoen sempurnakake udjute Ingsoen, kangmahune sirno. Slamet sempurno marang udjute Ingsoen kang moho sutji sokokuwasane Gusti.)

( 4 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

supoyo Ingsoen bisonglebor kesalahane

marang sedulor papat,kang momong Ingsoen

------------------------------------------------------

Ingsoen nglebor dusaneIngsoen, marang sedulor Ingsoen kang papat: Djoborolo, Mokoholo, Hosoropolo,Hodjorolo, kang ndjogo Ingsoen rino klawan wengi. Kakang kawah adi Ingsoen siari - ari, pusating kabeh sedulor Ingsoen, kang ndjogo Ingsoen ono ing djagateGusti, kang gaib. Kang metu bebarengan sempurno, marang udjute Ingsoen kangpantjer, kang tinitah Gusti. Dungo: Gusti engkang welas asih lan mohopangaksumo, sirnakake bebayan, kang ono ing ragane Ingsoen, ugo sirnakake kabehkesalahane Ingsoen, marang sedulor Ingsoen kang papat. Slamet soko kuwasaneGusti, ugo slamet marang kahanane Ingsoen, kang sedjati, kanggo sak lawase.

( 5 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

ngawenake sukmo lanragane Ingsoen.

----------------------------------------------

Gusti kang mohokuwoso, kang ngawenake sukmane Ingsoen, karo ragane Ingsoen, lan pengulune poroMidodari. Bandjor disaksekake, sedulor Ingsoen kang papat, kang asmone:Djoborolo, Mokoholo, Hosoropolo, lan Hodjorolo, kang mangku roso, ugo kangpareng tjahyo kahuripane Ingsoen. Bandjor Gusti maringi kuwasane, marangsedulor Ingsoen kang papat kang diutos Gusti, ndjogo, kahuripane Ingsoen ingbumi mulyo kene, supoyo Ingsoen biso nduweni kahuripan kang sempurno:

1. Djoborolo. kangmaringi pangomongan marang Ingsoen.

2. Mokoholo. kangmaringi roso marang Ingsoen.

3. Hosoropolo. kangmaringi pangelingan marang Ingsoen.

4. Hodjorolo. kangmaringi wisikhan marang Ingsoen.

Bandjor Ingsoennebusi mas kawine Ingsoen, sukmo lan ragane Ingsoen marang Gusti, jo kuwikasempurnan kang ono ing kuwasane Ingsoen kang sidji: Joho Gosoto. JohoDjoborolo. Joho Mokoholo. Joho Hosoropolo. Joho Hodjorolo. Joho Hongosono.

SEDULUR PAPAT




by Kristanto Basuki on Wednesday, August 11, 2010 at 9:05am

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

nyiptakake djalmomanungso. Ugo marang asal - usule

sedulor papat, kangmomong djalmo manungso.

---------------------------------------------------------

Sak durunge bumisutji kuwi ono kang manggoni, Gusti uwes luweh disek, nggawe ukom kanggonedjalmo manungso. Bandjor Gusti, ngetokake kuwasane nggawe sukmo, lan udjuterogo, kang dititesake Gusti, ing bumi sutji, naliko wong wadon kuwi mbobot isehanyar - anyaran.

1. Bandjor nalikodjabang bayi kuwi umure arep ngantjek sesasi: Gusti ngetokake kuwasane nggaweudjute rupo, marang djabang bayi kuwi, kang artine bongoso.

2. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor rong sasi: Gusti ngetokake kuwasanenggawe udjute: Werno.]

3. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor telong sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Kulet.]

4. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor patang sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Uthek.]

5. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor limang sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Otot. ]

6. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor enem sasi: Gusti ngetokake kuwasanenggawe udjute: Balong.]

7. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor pitong sasi: Gusti ngetokakekuwasane nggawe udjute: Rambot, geteh, lan dageng.

Lan iki kang disebotsempurnane Gusti, nyiptakake djalmo manungso, deneng udjute djabang bayi kuwiuwes sempurno. Amergo kuwi, kanggone djalmo manungso kang uwes luweh disek tekoing bumi mulyo iki, kang Gusti suwon: Mator nuwono, marang Gusti kang mohokuwoso, deneng udjute djabang bayi, kang ditjiptakake Gusti ing bumi sutjikuwi, uwes sempurno.

Lan sirnakake bebayankanggone djabang bayi kuwi, supoyo yen djabang bayi kuwi utjol soko bumi sutji,ora nandang kasengsaran, amergo sengkalane setan. Bandjor dusono bopo lanbiyunge djabang bayi kuwi, karo dungo keslametan:

8. Bandjor nalikoumure djabang bayi kuwi, arep ngantjek umor wolong sasi: Gusti ngetokakekuwasane, nggawe asal - usule sedulor papat ugo artine sedulor papat:

1. Geteh puteh.artine: [ welas asih ]

2. Bungkos. artine: [kang nggawe kekuatan ]

3. Ari - ari. artine:[ kang ndjogo sukmo ]

4. Geteh abang.artine: [kang nglawan bebayan]

Bandjor sak teruse,Gusti ngetokake kuwasane nggawe, djenenge sedulor papat kang sedjati. Kangmanggon ono ing ragane djabang bayi, kang udjute koyo mengkene:

1. Djoborolo. manggonono ing [ kulite djabang bayi ]

2. Mokoholo. manggonono ing [ balunge djabang bayi ]

3. Hosoropolo.manggon ono ing [ nyawane djabang bayi ]

4. Hodjorolo. manggonono ing [ daginge djabang bayi ]

Bandjor naliko umuredjabang bayi kuwi, arep ngantjek umor sangang sasi: Gusti ngetokake kuwasane,nggawe roso kanggone djabang bayi kuwi, kang udjute koyo mengkene:

1. Budi. ing ndjeronebudi ono, [ pikiran.]

2. Roso. ing ndjeroneroso ono, [ sukmo.]

3. Pikiran. ingndjerone pikiran ono, [ roso.]

4. Kahuripan. ingndjerone kahuripan ono, [ Ingsoen.]

Jo Ingsoen sedjatinemanungso, kang ditjiptakake Gusti, kang moho sutji, kang nggowo kasempurnaneGusti: Moho kuwoso Gusti, engkang pareng kasempurnane djabang bayi, ing bumimulyo meniko, sangkeng kuwoso pandjenengan. Bandjor utjol sabdhoning Gustikanggone Ingsoen, ninggalake bumi sutji.

Utjol soko dalan kangtjilek, bebarengan sempurno marang udjute sedulor papat kang moho sutji: DuhGusti kang moho sutji, kok kados makaten bumi mulyo puniko. Kabeh mahu uwessempurno marang opo kang tinitah Gusti, kanggone djalmo manungso. Lan siro,djalmo manungso ora perlu wedi, marang kahuripan ing bumi mulyo iki.

Awet kahuripan siroing bumi mulyo kene ora idjen ketjobo nggowo kuwasane Gusti. Ugo siro ditunggusedulor papat kang asmone, Djoborolo, Mokoholo, Hosoropolo, Hodjorolo, rinoklawan wengi kang dadi utusane Gusti.

Amergo kuwingelingono marang sabdhoning Hosoropolo, kang diutos Gusti pareng wartokanggone siro bongoso Djowo. Supoyo siro biso mangerteni, lan ngelingi marangdino kang dadi pengapesane siro, sak mbendinane, ing dino kemis mbengi lanminggu mbengi. Awet ing dino kuwi, sengkalane siro teko, soko smoro bumo, kangndadegake, kahuripane siro ing bebayan, yen siro nglalekake marang udjute abanglan puteh. Amergo kuwi, ngelingono marang udjute siro, supoyo siro biso nduwenikasempurnan marang kahuripane siro kang ditunggu sedulor papat ing bumi mulyoiki.

( 1 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti kang gaib

kanggone Ingsoen, ingbumi sutji.

Kang ditulesDjoborolo, Mokoholo, Hosoropolo, Hodjorolo.

------------------------------------------------------------------------

Sak durunge beniheIngsoen kuwi ono, Gusti kang luweh disek nggawe ukom kanggone Ingsoen, bandjorsukmo kang iseh durong ono isine ing bumi sutji. Ketjobo kang luweh disek teko,asmone, Ingsoen ing bumi sutji, ora ono Gusti ketjobo Ingsoen. Lan beniheIngsoen kang moho sutji, kang ditjiptakake Gusti, ndadegake sipate Ingsoensutji, ono ing asmone Ingsoen.

( 2 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

ndadegake beniheIngsoen ing bumi sutji.

-------------------------------------------------

Ingsoen benih kangmoho sutji, kang biso nggawe sak widjine kedadian, ugo Ingsoen biso ngentekakeopo kang dadi kekarepane Ingsoen. Awet Ingsoen nduweni kasempurnan kang manggonono ing ragane Ingsoen, kang diparengake Gusti. Lan iki tondo, kang kasunyatanmarang asal - usule Ingsoen. Luweh, luweh Ingsoen iki rasane manungso kangditjiptakake Gusti, kang tekane soko: (1. Lemah.) ( 2. Geni.) ( 3. Banyu.) ( 4.Angin.) Bandjor teko rasane Ingsoen kang lima jo kuwi: ( l. Tjahyo.) ( 2.Roso.) (3. Sukmo.) (4. Angkoro murko.) ( 5. Budi.) semono, ugo budi kuwi talirupane Ingsoen, kang moho sutji, tan keno, reget kanggo sak lawase.

( 3 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

supoyo Ingsoen biso,nglebor marang kesalahane.

-----------------------------------------------------------

Ingsoen nduwenikesalahan, marang ragane Ingsoen, kang moho sutji, kang ditjiptakake Gusti.Awet Ingsoen tansah nglalekake, marang asal - usol Ingsoen, kang tekane sokoGusti. Bandjor reget kuwi teko, ngrusak kahuripane Ingsoen, kanggo sakmbendinane. Lan akhire Ingsoen nduweni roso ngapusi, angkoro murko, lali, kangtekane amergo kesalahane Ingsoen dewe. Sebab Ingsoen uwes ora tahu manehmangerteni, marang kasempurnane Ingsoen kang diparingi Gusti, ugo marangsedulor papat kang momong Ingsoen, rino klawan wengi Dungo: ( Gusti kang mohopangaksumo, kang kuwoso pareng kasempurnan marang Ingsoen. Ingsoen nglebormarang kesalahane Ingsoen, ugo marang dusane Ingsoen kang nggawe, sengsaranekahuripane Ingsoen. Sirno bebayan soko, kuwasane Gusti kang moho pangaksumo,sirno bebayan kanggo sak lawase. Ingsoen sempurnakake udjute Ingsoen, kangmahune sirno. Slamet sempurno marang udjute Ingsoen kang moho sutji sokokuwasane Gusti.)

( 4 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

supoyo Ingsoen bisonglebor kesalahane

marang sedulor papat,kang momong Ingsoen

------------------------------------------------------

Ingsoen nglebor dusaneIngsoen, marang sedulor Ingsoen kang papat: Djoborolo, Mokoholo, Hosoropolo,Hodjorolo, kang ndjogo Ingsoen rino klawan wengi. Kakang kawah adi Ingsoen siari - ari, pusating kabeh sedulor Ingsoen, kang ndjogo Ingsoen ono ing djagateGusti, kang gaib. Kang metu bebarengan sempurno, marang udjute Ingsoen kangpantjer, kang tinitah Gusti. Dungo: Gusti engkang welas asih lan mohopangaksumo, sirnakake bebayan, kang ono ing ragane Ingsoen, ugo sirnakake kabehkesalahane Ingsoen, marang sedulor Ingsoen kang papat. Slamet soko kuwasaneGusti, ugo slamet marang kahanane Ingsoen, kang sedjati, kanggo sak lawase.

( 5 )

Wedjangan marangsabdhoning Gusti,

ngawenake sukmo lanragane Ingsoen.

----------------------------------------------

Gusti kang mohokuwoso, kang ngawenake sukmane Ingsoen, karo ragane Ingsoen, lan pengulune poroMidodari. Bandjor disaksekake, sedulor Ingsoen kang papat, kang asmone:Djoborolo, Mokoholo, Hosoropolo, lan Hodjorolo, kang mangku roso, ugo kangpareng tjahyo kahuripane Ingsoen. Bandjor Gusti maringi kuwasane, marangsedulor Ingsoen kang papat kang diutos Gusti, ndjogo, kahuripane Ingsoen ingbumi mulyo kene, supoyo Ingsoen biso nduweni kahuripan kang sempurno:

1. Djoborolo. kangmaringi pangomongan marang Ingsoen.

2. Mokoholo. kangmaringi roso marang Ingsoen.

3. Hosoropolo. kangmaringi pangelingan marang Ingsoen.

4. Hodjorolo. kangmaringi wisikhan marang Ingsoen.

Bandjor Ingsoennebusi mas kawine Ingsoen, sukmo lan ragane Ingsoen marang Gusti, jo kuwikasempurnan kang ono ing kuwasane Ingsoen kang sidji: Joho Gosoto. JohoDjoborolo. Joho Mokoholo. Joho Hosoropolo. Joho Hodjorolo. Joho Hongosono.

sedulur papat versi moderen


sedulur papat versi moderen

by Kristanto Basuki on Wednesday, August 11, 2010 at 9:13am

Mengambil dari KitabKidungan Purwajati tulisannya dimulai dari lagu Dhandanggula yang bunyinyasebagai berikut:

Ana kidung ing kadangMarmati Amung tuwuh ing kuwasanira Nganakaken saciptane Kakang Kawah punikuKang rumeksa ing awak mami Anekakake sedya Ing kuwasanipun Adhi Ari-Ari ingkangMemayungi laku kuwasanireki Angenakken pangarah Ponang Getih ing rahina wengi Ngrerewangiulah kang kuwasa Andadekaken karsane Puser kuwasanipun Nguyu-uyu sabawa mamiNuruti ing panedha Kuwasanireku Jangkep kadang ingsun papat Kalimane wus dadipancer sawiji Tunggal sawujud ingwang.

Pada lagu diatas,disebutkan bahwa "Saudara Empat" itu adalah Marmati, Kawah, Ari – ari(plasenta/ tembuni) dan Darah yang umumnya disebut Rahsa. Semua itu berpusat diPusar yaitu berpusat di Bayi.

Jelasnya merekaberpusat di setiap manusia. Mengapa disebut Marmati, kakang Kawah, Adhi Ari –Ari, dan Rahsa? Marmati itu artinya Samar Mati (Takut Mati)! Umumnya bilaseorang ibu mengandung sehari - hari pikirannya khawatir karena Samar Mati.Rasa khawatir tersebut hadir terlebih dahulu sebelum keluarnya Kawah (airketuban), Ari – ari, dan Rahsa. Oleh karena itu Rasa Samar Mati itu laludianggap Sadulur Tuwa (Saudara Tua). Perempuan yang hamil saat melahirkan, yangkeluar terlebih dahulu adalah Air Kawah (Air Ketuban) sebelum lahir bayinya,dengan demikian Kawah lantas dianggap Sadulur Tuwa yang biasa disebut Kakang(kakak) Kawah. Bila kawah sudah lancar keluar, kemudian disusul dengan ahirnyasi bayi, setelah itu barulah keluar Ari – ari (placenta/ tembuni).

Karena Ari – arikeluar setelah bayi lahir, ia disebut sebagai Sedulur Enom (Saudara Muda) dandisebut Adhi (adik) Ari-Ari. Setiap ada wanita yang melahirkan, tentu saja jugamengeluarkan Rah (Getih=darah) yang cukup banyak. Keluarnya Rah (Rahsa) inijuga pada waktu akhir, maka dari itu Rahsa itu juga dianggap Sedulur Enom.Puser (Tali pusat) itu umumnya gugur (Pupak) ketika bayi sudah berumur tujuhhari. Tali pusat yang copot dari pusar juga dianggap saudara si bayi. Pusar inidianggap pusatnya Saudara Empat. Dari situlah muncul semboyan 'Saudara EmpatLima Pusat'

Keempat nafsu yangdigambarkan oleh ke empat hewan tersebut dapat diuraikan sebagai berikut:

Amarah : Bila manusiahanya mengutamakan nafsu amarah saja, tentu akan selalu merasa ingin menangsendiri dan selalu ribut/ bertengkar dan akhirnya akan kehilangan kesabaran.Oleh karena itu, sabar adalah alat untuk mendekatkan diri dengan Allah SWT.

Supiyah / Keindahan :Manusia itu umumnya senang dengan hal hal yang bersifat keindahan misalnyawanita (asmara). Maka dari itu manusia yang terbenam dalam nafsu asmara/ berahidiibaratkan bisa membakar dunia.

Aluamah / Serakah :Manusia itu pada dasarnya memiliki rasa serakah dan aluamah. Maka dari itu,apabila nafsu tersebut tidak dikendalikan manusia bisa merasa ingin hidupmakmur sampai tujuh turunan.

Mutmainah / Keutamaan: Walaupun nafsu ini merupakan keutamaan atau kebajikan, namun bila melebihibatas, tentu saja tetap tidak baik. Contohnya: memberi uang kepada orang yangkekurangan itu bagus, namun apabila memberikan semua uangnya sehingga kitasendiri menjadi kekurangan, jelas itu bukan hal yang baik.

Maka dari itu,saudara empat harus diawasi dan diatur agar jangan sampai ngelantur. Manusiadiuji agar jangan sampai kalah dengan keempat saudaranya yang lain, yaitu harusselalu menang atas mereka sehingga bisa mengatasinya. Kalau Manusia bisadikalahkan oleh saudara empat ini, berarti hancurlah dunianya. Sebagai Pusat,manusia harus bisa menjadi pengawas dan menjadi patokan. Benar tidaknya silakananda yang menilai.

SEDULUR PAPAT LIMAPANCER DAN SISTEM KEMALAIKATAN.

Setelah Islam masukP.JAWA kepercayaan tentang saudara empat ini dipadukan dengan 4 malaikat didunia Islam yaitu Jibril, Mikail , Isrofil, Ijro'il. Dan oleh ajaran sufitertentu di sejajarkan denga ke'empat sifat nafsu yaitu: Nafsu Amarah,Lawwamah, Sufiah dan Mutmainah.

Pertama Jibril ataudalam bahasa ibrani Gabriel artinya pahlawan tuhan fungsinya adalah penyampaiinformasi, didalam islam dikenal sebagai penyampai wahyu pada para nabi. Dalamkonsep islam Jawa Jibril diposisikan pada kekuatan spiritual pada KETUBAN. Adapandangan yang menyatakan setelah N.Muhammad wafat maka otomatis Jibrilmenganggur karena beliaulah orang yang menerima wahyu terakhir.

Tapi tidak demikiandalam pandangan Jawa, setiap orang di sertai Jibrilnya. Hakikatnya hanya adasatu Jibril di alam raya ini tapi pancaran cahayanya ada dalam setiap diri.seperti Ruh tidah pernah dinyatakan dalam bentuk jamak didalam Al-Quran. Tetapisetiap diri mendapat tiupan ruh dari tuhan dan ruh tersebut menjadi si A, si B,si C Dst.. satu tetapi terpantul pada setiap cermin sehingga seolah2 setiapmcermin mengandung Ruh, dan manusia sebenarnya adalah cermin bagi sang diri.setiap diri menerima limpahan cahayanya.

Diantara limpahancahayanya adalah Jibril yang menuntun setiap orang.

Jibril akan menuntunmanusia kejalan yang benar, yang telah membersihkan dirinya, membersihkancerminnya, membersihkan hatinya. Jibril lah yang menambah daya agar teguh dantebal keimanan seseorang. dalam khasanah jawa Jibril berdampingan dengan Gurusejati, bersanding dengan diri Pribadi.

Jibril tidak mampumengantarkan diri Nabi ke Sidratul Muntaha dalam Mij'raj beliau jugadiceritakan ketika Jibril menampakan diri kehadapan rasul selalu ditemanimalaikat mulia lainnya yaitu Mikail isrofil Ijroil.

Jelas kiranya bahwakahadiran ketuban ketika membungkus janin ternyata disertai saudara2nya yanglain. Ditinjau dari keddudukannya yang keluar paling awal maka disebut sebagaikakak atau kakang (saudara tua ) si bayi. begitu bayi lahir maka selesailahsudah tugas ketuban secara fisik. tetapi exsistensi ketuban secara ruhaniah iatetap menjaga dan membimbing bayi tersebut sampai akhir hayat.

secara extensi Jibrildiciptakan setelah malaikat Mikail. dan Tali Pusar ada lebih dulu dari padaselaput yang membungkus janin di pintu rahim (cervix)

Ke Dua MalaikatIsrafil. Menurut hadis malaikat Israfil diciptakan setelah penciptaan Arsy (Singgasana Tuhan ) disebut sebagai malaikat penggenggam alam semesta, ia meniupTerompet Pemusnahan Dan Pembangkitan. Ia digambarkan menengadah ke atas untukmelihat jadwal kiamat yang ada di Lawh Al Mahfuzh.

Israfil di sepadankandengan ari-ari, tembuni atau Placenta, Ari-Ari adalah yang memayungi sang janinsampai ketempat tujuan dialah yang memberikan keamanan menyalurkan makanan dankenyamanan pada janin dengan ari-ari ini kehidupan berlangsung dalam janin.

Exsistensi Ari-ariini disejajarkan dengan malaikat Israfil Dalam kelahiran janin, Ari-ariditerima sebagai saudara muda (adik).

Meskipun jasadnyatelah tak ada lagi ari-ari tetap memberikan perlindungan bagi manusia setelahdilahirkan. Dari sisi keberadaanya malaikat Israfil dicipta terlebih dahuludari pada malaikat Mikail dan Jibril As. Israfil diyakini sebagai Pelita HatiBagi manusia agar hatinya tetap terang, Itulah sebabnya sejahat-jahatnyamanusia masih ada secercah cahaya dalam hatinya tetap ada kebaikan yangdimilikinya meski hanya sebesar debu...

Yang ketiga adalahMalaikat Mikail, Salah satu malaikat yang menjadi pembesar para malaikat..Tugas malaikat Mikail adalah Memelihara Kehidupan. Dalam hadis diceritakanbahwa malaikat Mikail mengemban tugas memelihara pertumbuhan pepohonan,kehidupan Hewan juga Manusia.. Dialah yang mengatur angin dan hujan dan membagirejeki pada seluruh mahluk.

Pada konsep sedulurpapat yang sudah di sesuaikan dengan ajaran Islam, Tali Pusar merupakan Lokus,tempat dudukan bagi malaikat Mikail dia merupakan tali penghubung bagikehidupan manusia.Zat zat makanan, Oksigen dan Zat yang perlu dibuang daritubuh janin agar tidak meracuni tubuh janin. Subhanallah.. Dia telah mengaturkehidupan manusia dalam rahim melalui malaikat malaikatnya.

Mikail dipandangorang jawa sebagai saudara yang memberikan sandang, pangan dan papan, Jikaseseorang memohon perlindungan tuhan maka Mikail yang akan menjalankan perintahTuhan untuk melindunginya.

Ke Empat adalahMalaikat Ijroil. Malaikat Maut yang dipercaya sebagai yang bertanggung jawabakan Kematian. Kehadirannya amat ditakuti Manusia.. Jika ajal telah tiba makaia akan Me wafatkan manusia sesuai waktunya.

Dalam konsep sedulurpapat Malaikat maut ini ternyata saudara Manusia sendiri bukan orang lain dania tidak akan menyalahi tugasnya bila seseorang belum sampai ajalnya dia takakan mewafatkannya.. Dia hadir untuk meringankan penderitaan manusia, saudarasejati pasti melindungi bila yang bersangkutan selalu dijalan yang benar.Bayangkan bila manusia tidak bisa mati tetapi hidupnya menderita..? apa tidaktersiksa..? bayangkan bila ada orang yang mau mati aja sulitnya bukan main..Nauzubillah..

Ijroil disebutsebagai kekuatan Tuhan yang berada didalam Darah, Dalam kehidupan sehari hariIjroil bertugas untuk menjaga hati yang suci, Jika hati terjaga kesuciannyamaka ketakutan akan hidup menderita dan kematian akan tak ada lagi.

Jika ajal telahsampai maka Ijroil mengorganisasi malaikat lainnya, mengorganisasi saudarasaudara lainnya untuk mengakhiri hidupnya. Permana yang memberikan kekuatanpada sang Jiwa diangkat keluar tubuh, sehingga tubuh tak dapat lagidikendalikan oleh jiwa. Ruh penyambung hidup kita lepas.. tubuh menjadi lunglailak berdaya dan ini bentuk umum kematian bagi manusia.. loh kok gitu yaa..? Nahyang tidak umum yaaa.. bila Sang Diri Sejati manusia mampu memimpinsaudara-saudaranya untuk melepaskan Jiwa manusia kealam Gaib. Orang demikiansudah mempu menyongsong kematiannya dengan benar, dia memberitahukan pada sanakdan saudaranya kapan kematiannya akan datang.

Semua saudara gaibini sudah menjadi satu dengan tubuh kita, ketika dalam rahim sendiri-sendiriwujudnya. tapi ketika sang Bayi sudah lahir hanya ada satu wujud. Empat saudarakita tetap menyertai kita dalam wujud Ruh dan Tidak Kasat Mata.

Ada kutipan Ayatdalam Al-Quran yang perlu di simak..

" In Kullunafsin lamma alayha hafizh" > 'Setiap diri niscaya ada penjaganya' Atau"Wa huwa al-qahir fawq iba'dih wa yusril alaykum hafazhah hatta idza ja'aahadakum al-mawt tawaffathu rusuluna wahum la yufarrithun" >' Dialahyang berkuasa atas semua hambanya. Dan dia mengutus kepada kalian Penjaga-Penjagauntuk melindungimu. Jika seseorang sudah waktunya mati, maka utusan-utusan kamiitu mewafatkannya tanpa keliru"

Simbolisasi sedulurpapat limo pancer dalam perwayangan

Semar sebagaipamomong keturunan Saptaarga tidak sendirian. Ia ditemani oleh tiga anaknya,yaitu; Gareng, Petruk, Bagong. Ke empat abdi tersebut dinamakan Panakawan.Dapat disaksikan, hampir pada setiap pegelaran wayang kulit purwa, akan munculseorang ksatria keturunan Saptaarga diikuti oleh Semar, Gareng, Petruk, Bagong.Cerita apa pun yang dipagelarkan, ke lima tokoh ini menduduki posisi penting.Kisah Mereka diawali mulai dari sebuah pertapaan Saptaarga atau pertapaanlainnya. Setelah mendapat berbagai macam ilmu dan nasihat-nasihat dari SangBegawan, mereka turun gunung untuk mengamalkan ilmu yang telah diperoleh,dengan melakukan tapa ngrame. (menolong tanpa pamrih).

Dikisahkan,perjalanan sang Ksatria dan ke empat abdinya memasuki hutan. Ini menggambarkanbahwa sang ksatria mulai memasuki medan kehidupan yang belum pernah dikenal,gelap, penuh semak belukar, banyak binatang buas, makhluk jahat yang siapmenghadangnya, bahkan jika lengah dapat mengacam jiwanya. Namun pada akhirnyaKsatria, Semar, Gareng, Petruk, Bagong berhasil memetik kemenangan denganmengalahkan kawanan Raksasa, sehingga berhasil keluar hutan dengan selamat. Diluar hutan, rintangan masih menghadang, bahaya senantiasa mengancam. BerkatSemar dan anak-anaknya, sang Ksatria dapat menyingkirkan segala penghalang danberhasil menyelesaikan tugas hidupnya dengan selamat.

Mengapa peranan Semardan anak-anaknya sangat menentukan keberhasilan suatu kehidupan? Semarmerupakan gambaran penyelenggaraan Illahi yang ikut berproses dalam kehidupanmanusia. Untuk lebih memperjelas peranan Semar, maka tokoh Semar dilengkapidengan tiga tokoh lainnya. Ke empat panakawan tersebut merupakan simbol daricipta, rasa, karsa dan karya. Semar mempunyai ciri menonjol yaitu kuncungputih. Kuncung putih di kepala sebagai simbol dari pikiran, gagasan yang jernihatau cipta. Gareng mempunyai ciri yang menonjol yaitu bermata kero, bertangancekot dan berkaki pincang. Ke tiga cacat fisik tersebut menyimbolkan rasa. Matakero, adalah rasa kewaspadaan, tangan cekot adalah rasa ketelitian dan kakipincang adalah rasa kehati-hatian. Petruk adalah simbol dari kehendak,keinginan, karsa yang digambarkan dalam kedua tangannya. Jika digerakkan, keduatangan tersebut bagaikan kedua orang yang bekerjasama dengan baik. Tangan depanmenunjuk, memilih apa yang dikehendaki, tangan belakang menggenggam erat-eratapa yang telah dipilih. Sedangkan karya disimbolkan Bagong dengan dua tanganyang kelima jarinya terbuka lebar, artinya selalu bersedia bekerja keras.

Cipta, rasa, karsadan karya merupakan satu kesatuan yang tidak dapat dipisahkan. Cipta, rasa,karsa dan karya berada dalam satu wilayah yang bernama pribadi atau jati dirimanusia, disimbolkan tokoh Ksatria. Gambaran manusia ideal adalah merupakangambaran pribadi manusia yang utuh, dimana cipta, rasa, karsa dan karya dapatmenempati fungsinya masing-masing dengan harmonis, untuk kemudian berjalanseiring menuju cita-cita yang luhur. Dengan demikian menjadi jelas bahwa antaraKsatria dan panakawan mempunyai hubungan signifikan. Tokoh ksatria akanberhasil dalam hidupnya dan mencapai cita-cita ideal jika didasari sebuahpikiran jernih (cipta), hati tulus (rasa), kehendak, tekad bulat (karsa) danmau bekerja keras (karya).

Simbolisasi ksatriadan empat abdinya, serupa dengan 'ngelmu' sedulur papat lima pancer. Sedulurpapat adalah panakawan,kalimo pancer adalah ksatriyanya.